در نظام سامانه مؤدیان، صورتحساب‌های الکترونیکی در سه نوع اصلی صادر می‌شوند: نوع اول، نوع دوم و نوع سوم. تفاوت این سه نوع فقط در شکل صدور یا نام آن‌ها نیست؛ اطلاعات خریدار، جزئیات معامله و امکان استفاده از صورتحساب برای اعتبار مالیات بر ارزش افزوده از مهم‌ترین تفاوت‌های آن‌هاست.
به‌طور خلاصه، صورتحساب نوع اول اطلاعات کامل‌تری از فروشنده، خریدار و معامله دارد؛ نوع دوم اطلاعات خریدار را درج نمی‌کند؛ و نوع سوم همان رسید پرداخت صادرشده از کارتخوان بانکی یا درگاه پرداختی است که مطابق مقررات سازمان امور مالیاتی به‌عنوان پایانه فروشگاهی پذیرفته شده باشد. در ادامه، هر نوع را جداگانه بررسی می‌کنیم.
پاسخ کوتاه: کدام نوع صورتحساب برای چه کاری است؟
نوع اول: برای معاملاتی که باید اطلاعات خریدار و جزئیات کامل فروش در صورتحساب ثبت شود؛ از جمله معاملات فعالان اقتصادی با یکدیگر.
نوع دوم: برای ثبت فروش با اطلاعات کامل فروشنده و کالا یا خدمت، بدون درج اطلاعات خریدار؛ از این صورتحساب برای خریدار اعتبار مالیات بر ارزش افزوده ایجاد نمی‌شود.
نوع سوم: رسید پرداخت کارتخوان یا درگاه پرداخت واجد شرایط؛ اطلاعات آن محدودتر است و به‌خودی‌خود اعتبار مالیاتی خرید برای خریدار ایجاد نمی‌کند.
۱. صورتحساب الکترونیکی چیست؟
طبق قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان، صورتحساب الکترونیکی صورتحسابی است که دارای شماره منحصر به فرد مالیاتی است و اطلاعات آن در حافظه مالیاتی فروشنده ذخیره و مطابق ضوابط به سامانه مؤدیان منتقل می‌شود. مرجع نهایی ثبت، صدور و استعلام صورتحساب الکترونیکی، سامانه مؤدیان است.
بنابراین صرف چاپ یک رسید، ثبت مبلغ در نرم‌افزار حسابداری یا ارسال تصویر فاکتور از طریق پیام‌رسان، به‌تنهایی آن سند را به صورتحساب الکترونیکی ثبت‌شده در سامانه مؤدیان تبدیل نمی‌کند. باید شرایط فنی و قانونی مربوط به صدور و ثبت رعایت شده باشد.
۲. صورتحساب الکترونیکی نوع اول چیست؟
صورتحساب نوع اول یا «صورتحساب با اطلاعات کامل»، شامل اطلاعات هویتی فروشنده و خریدار و جزئیات کالا یا خدمت است. در این نوع، اطلاعاتی مانند مشخصات طرفین معامله، شناسه کالا یا خدمت، شرح، مقدار یا تعداد، مبلغ، تخفیف، مالیات و عوارض و حسب مورد اطلاعات پرداخت درج می‌شود.
ویژگی‌های اصلی نوع اول
اطلاعات هویتی فروشنده و خریدار در صورتحساب درج می‌شود.
مشخصات کالا یا خدمت و مبالغ مربوط به معامله ثبت می‌شود.
صورتحساب پس از صدور و ارسال، در فرایند سامانه مؤدیان اعتبارسنجی می‌شود.
در صورتی که خریدار مؤدی عضو سامانه باشد و سایر شرایط قانونی برقرار باشد، صورتحساب می‌تواند در کارپوشه او درج و مبنای اعتبار مالیاتی قرار گیرد.
مثال: یک شرکت برای خرید مواد اولیه از تأمین‌کننده خود خرید انجام می‌دهد و قصد دارد اطلاعات خرید در کارپوشه مالیاتی‌اش ثبت شود. در چنین معامله‌ای، صورتحساب نوع اول با درج اطلاعات خریدار و جزئیات معامله، قالب متناسب‌تری است؛ البته برخورداری از اعتبار مالیاتی به رعایت شرایط قانون مالیات بر ارزش افزوده و مقررات سامانه وابسته است.
نکته: صدور صورتحساب نوع اول به‌تنهایی و بدون بررسی شرایط قانونی، تضمین‌کننده پذیرش اعتبار مالیاتی نیست. وضعیت خریدار، ماهیت خرید، اعتبار صورتحساب و سایر الزامات باید بررسی شود.
۳. صورتحساب الکترونیکی نوع دوم چیست؟
صورتحساب نوع دوم شامل اطلاعات کامل فروشنده و اطلاعات کامل کالا یا خدمت است، اما اطلاعات خریدار در آن درج نمی‌شود. این صورتحساب نقدی تلقی می‌شود و طبق مقررات، اعتبار مالیات بر ارزش افزوده برای خریدار از محل آن قابل احتساب نیست.
ویژگی‌های اصلی نوع دوم
اطلاعات فروشنده در صورتحساب ثبت می‌شود.
مشخصات و جزئیات کالا یا خدمت درج می‌شود.
اطلاعات هویتی خریدار در صورتحساب درج نمی‌شود.
خریدار نمی‌تواند صرفاً با اتکا به این صورتحساب، اعتبار مالیات بر ارزش افزوده خرید را مطالبه کند.
مثال: فروشگاهی کالایی را به مصرف‌کننده نهایی می‌فروشد و صورتحساب نوع دوم صادر می‌کند. اطلاعات فروشنده و کالای فروخته‌شده ثبت می‌شود، اما مشخصات خریدار در صورتحساب وجود ندارد؛ بنابراین این سند برای ایجاد اعتبار مالیات بر ارزش افزوده در کارپوشه خریدار طراحی نشده است.
توجه: نوع دوم را نباید با فاکتور کاغذی یا رسید ساده اشتباه گرفت. نوع دوم یک قالب صورتحساب الکترونیکی دارای شماره منحصر به فرد مالیاتی است و باید از مسیر مقرر صادر و ثبت شود.
۴. صورتحساب الکترونیکی نوع سوم چیست؟
صورتحساب نوع سوم همان رسید پرداخت وجه صادرشده از دستگاه کارتخوان بانکی یا درگاه پرداخت الکترونیکی است که مطابق مقررات سازمان امور مالیاتی به‌عنوان پایانه فروشگاهی مؤدی پذیرفته می‌شود. اطلاعات این نوع صورتحساب معمولاً محدودتر از نوع اول و دوم است و می‌تواند شامل مبلغ پرداختی، اطلاعات پذیرنده و پایانه، شماره پیگیری و تاریخ و زمان پرداخت باشد.
ویژگی‌های اصلی نوع سوم
مبنای آن رسید پرداخت کارتخوان یا درگاه پرداخت واجد شرایط است.
اطلاعات تفصیلی خریدار و ریز اقلام معامله مانند صورتحساب نوع اول در آن درج نمی‌شود.
به‌خودی‌خود برای خریدار اعتبار مالیات بر ارزش افزوده ایجاد نمی‌کند.
پذیرفته‌شدن رسید به‌عنوان صورتحساب الکترونیکی تابع شرایط و ضوابط اعلامی سازمان امور مالیاتی است.
مثال: مشتری در یک واحد صنفی با کارت بانکی مبلغ خرید را پرداخت می‌کند. رسید پرداخت دستگاه پوز، در صورت قرارگرفتن پذیرنده و فعالیت او در چارچوب ضوابط مربوط، می‌تواند در حکم صورتحساب نوع سوم باشد. اما این موضوع به معنی آن نیست که هر رسید بانکی در هر شرایطی جایگزین صورتحساب نوع اول یا دوم است.
وضعیت رسید کارتخوان در سال ۱۴۰۵
بر اساس بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۱۱ مورخ ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۵، رسید دستگاه کارتخوان بانکی یا درگاه پرداخت الکترونیکی مؤدیانی که عرضه‌کننده کالا و خدمات واحد هستند یا کالاها و خدمات مورد عرضه آن‌ها مشمول نرخ یکسان مالیات بر ارزش افزوده است، تا پایان سال ۱۴۰۵ در حکم صورتحساب الکترونیکی خواهد بود.
این حکم را نباید به همه کسب‌وکارها تعمیم داد. نوع فعالیت، ترکیب کالاها و خدمات و نرخ مالیات بر ارزش افزوده آن‌ها باید با شرایط بخشنامه تطبیق داده شود. همچنین این حکم به معنی ایجاد اعتبار مالیات بر ارزش افزوده برای خریدار از طریق رسید نوع سوم نیست.
در بخشنامه و اطلاع‌رسانی‌های بعدی، حکم مربوط به مؤدیان واجد شرایط و برخی وضعیت‌های خاص از جمله فروش کالا و خدمات اشخاصی که مشمول فراخوان‌های مالیات بر ارزش افزوده نیستند نیز مطرح شده است. برای تصمیم‌گیری درباره یک پرونده مشخص، متن کامل آخرین بخشنامه و وضعیت پرونده مالیاتی باید بررسی شود.
۵. جدول مقایسه صورتحساب نوع اول، دوم و سوم
| معیار مقایسه | نوع اول | نوع دوم | نوع سوم |
| اطلاعات فروشنده | دارد | دارد | حداقل مشخصات پذیرنده/فروشنده |
| اطلاعات خریدار | دارد | ندارد | معمولاً ندارد |
| جزئیات کالا یا خدمت | دارد | دارد | در رسید پرداخت به شکل تفصیلی درج نمی‌شود |
| مبنای صدور | سامانه مؤدیان و حافظه مالیاتی | سامانه مؤدیان و حافظه مالیاتی | رسید پرداخت کارتخوان یا درگاه واجد شرایط |
| اعتبار مالیات بر ارزش افزوده برای خریدار | با رعایت شرایط قانونی ممکن است | قابل احتساب نیست | قابل احتساب نیست |
| کاربرد شاخص | معاملات نیازمند ثبت اطلاعات خریدار | ثبت فروش بدون اطلاعات خریدار | ثبت پرداخت از پایانه فروشگاهی واجد شرایط |
۶. کدام نوع صورتحساب برای کسب‌وکار شما مناسب است؟
انتخاب نوع صورتحساب باید بر اساس ماهیت معامله، نوع خریدار، الزامات قانونی و وضعیت فعالیت مؤدی انجام شود؛ نه صرفاً بر اساس آسان‌تر بودن صدور.
اگر معامله با یک فعال اقتصادی انجام می‌شود و لازم است اطلاعات خریدار در سامانه ثبت شود، معمولاً باید امکان صدور صورتحساب نوع اول بررسی شود.
اگر فروش به مصرف‌کننده نهایی انجام می‌شود و قالب مجاز فعالیت شما نوع دوم است، صورتحساب نوع دوم می‌تواند متناسب باشد؛ مشروط بر اینکه مقررات و الگوی مربوط اجازه دهد.
اگر فروش از طریق کارتخوان یا درگاه پرداخت انجام می‌شود، ابتدا باید بررسی شود که رسید پرداخت برای پرونده و فعالیت شما طبق مقررات سازمان در حکم صورتحساب نوع سوم پذیرفته می‌شود یا خیر.
توصیه اجرایی: قبل از انتخاب قالب، وضعیت پرونده مالیاتی، نوع فعالیت، فراخوان ارزش افزوده، وضعیت خریدار و آخرین اطلاعیه‌ها و بخشنامه‌های سازمان را بررسی کنید. در صورت تردید، از واحد مالیاتی یا مشاور مالیاتی خود استعلام بگیرید.
۷. اشتباهات رایج درباره انواع صورتحساب الکترونیکی
تصور اینکه هر رسید کارتخوان به‌صورت خودکار صورتحساب الکترونیکی معتبر است.
تصور اینکه صورتحساب نوع دوم برای خریدار اعتبار مالیات بر ارزش افزوده ایجاد می‌کند.
یکسان دانستن صورتحساب نوع اول با نوع دوم، با وجود تفاوت مهم در اطلاعات خریدار.
فرض اینکه هر نوع صورتحساب برای تمام الگوهای فروش و همه گروه‌های مؤدی قابل استفاده است.
اشتباه گرفتن رسید پرداخت بانکی با صورتحسابی که اطلاعات کامل معامله و خریدار را دارد.
نادیده گرفتن تغییرات بخشنامه‌ای و اتکا به دستورالعمل‌های قدیمی بدون بررسی نسخه جاری.
۸. پرسش‌های متداول
آیا صورتحساب نوع دوم برای خریدار اعتبار مالیات بر ارزش افزوده ایجاد می‌کند؟
خیر. در صورتحساب نوع دوم اطلاعات خریدار درج نمی‌شود و طبق مقررات، اعتبار مالیات بر ارزش افزوده برای خریدار از محل آن قابل احتساب نیست.
آیا رسید کارتخوان همان صورتحساب نوع سوم است؟
رسید پرداخت کارتخوان یا درگاه، در صورت پذیرش پایانه و رعایت ضوابط اعلامی سازمان، در قالب نوع سوم قرار می‌گیرد. هر رسید بانکی را نباید بدون بررسی واجد این شرایط دانست.
آیا صورتحساب نوع سوم برای خریدار اعتبار مالیاتی دارد؟
خیر. نوع سوم اطلاعات لازم خریدار را برای انتقال صورتحساب به کارپوشه او ندارد و به‌خودی‌خود اعتبار مالیات بر ارزش افزوده خرید ایجاد نمی‌کند.
برای معامله بین دو شرکت کدام نوع مناسب است؟
در معاملات بین فعالان اقتصادی که ثبت مشخصات خریدار و امکان بررسی اعتبار مالیاتی اهمیت دارد، معمولاً صورتحساب نوع اول باید بررسی شود. نوع مناسب نهایی به ماهیت معامله و مقررات مربوط بستگی دارد.
آیا همه فروشگاه‌ها در سال ۱۴۰۵ می‌توانند فقط رسید کارتخوان صادر کنند؟
خیر. بخشنامه ۲۰۰/۱۴۰۵/۱۱ شرایط مشخصی برای در حکم صورتحساب بودن رسید کارتخوان تعیین کرده است. این حکم را نمی‌توان به تمام فروشندگان تعمیم داد.
آیا صورتحساب نوع دوم همان فاکتور کاغذی است؟
خیر. نوع دوم صورتحساب الکترونیکی دارای شماره منحصر به فرد مالیاتی است؛ فاکتور کاغذی سندی جداگانه با وضعیت حقوقی متفاوت است.
جمع‌بندی
صورتحساب نوع اول، دوم و سوم سه قالب متفاوت برای ثبت فروش در نظام سامانه مؤدیان هستند. نوع اول اطلاعات کامل خریدار و فروشنده و معامله را دربر می‌گیرد و در صورت رعایت شرایط قانونی می‌تواند مبنای اعتبار مالیاتی خریدار باشد. نوع دوم اطلاعات خریدار را ندارد و برای خریدار اعتبار مالیات بر ارزش افزوده ایجاد نمی‌کند. نوع سوم نیز رسید پرداخت کارتخوان یا درگاه واجد شرایط است و به‌خودی‌خود اعتبار مالیاتی خرید ایجاد نمی‌کند.
برای انتخاب درست، تنها به نام نوع صورتحساب اکتفا نکنید؛ نوع معامله، خریدار، وضعیت مالیاتی فروشنده و آخرین ضوابط سازمان امور مالیاتی را بررسی کنید.
تاریخ بررسی و وضعیت اعتبار مقررات
تاریخ آخرین بررسی این مقاله: ۲۳ آبان ۱۴۰۵. تعاریف انواع صورتحساب بر اساس مقررات و دستورالعمل‌های منتشرشده بررسی شده‌اند. حکم موقت رسید کارتخوان برای مؤدیان واجد شرایط، طبق بخشنامه ۲۰۰/۱۴۰۵/۱۱ تا پایان سال ۱۴۰۵ اعلام شده است. پیش از انتشار یا استفاده در تصمیم‌گیری مالیاتی، آخرین نسخه دستورالعمل‌ها و بخشنامه‌های سازمان امور مالیاتی کنترل شود.